Staatskapelle Weimar, Opernchor Des DNT - Dessau: Lanzelot (2 CD)

De muziekgeschiedenis kent meesterwerken die simpelweg een tijdlang in de vergetelheid zijn geraakt om vervolgens in een later tijdperk te worden herontdekt wanneer zij een spiegel zijn van de huidige gevoeligheden: prominente voorbeelden zijn Mozarts La clemenza di Tito, Schuberts "Onvoltooide Symfonie" of Erich Wolfgang Korngolds opera Die tote Stadt. De redenen voor deze vergetelheid zijn velerlei - in het geval van Paul Dessau's sprookjesopera Lanzelot zijn ze vrijwel zeker van politieke aard. Dat heeft ook te maken met het feit dat Dessau (1894-1979), zoon van een joodse tabakswinkelier uit Hamburg, zich na zijn ballingschap tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Sovjetbezettingszone vestigde en tot zijn dood leefde als een politiek loyale maar ook door en door dissidente burger van de DDR.
Door zijn samenwerking met Bertolt Brecht ontdekte Dessau op zestigjarige leeftijd voor zichzelf het muziektheater, waarvan de enige bestaansreden volgens hem het vervullen van een politiek-didactische rol was. Tweemaal zette hij teksten van Brecht op muziek; voor zijn derde opera greep hij naar het sprookje De draak van de Sovjet-auteur Evgeni Schwartz, dat de toneelschrijver Heiner Müller samen met Ginka Tcholakova voor hem bewerkte en het libretto voor Lanzelot maakte. De plot is zo controversieel dat zelfs het origineel onder Stalin verboden werd. Een draak die lang geleden het volk bevrijdde van cholera staat nu aan het hoofd van een totalitair regime, maar is geliefd bij zijn volk omdat hij hen orde en materialistisch welzijn garandeert. De verschijning van de zelfverklaarde libertaire held Lancelot roept verzet op bij de burgers; uiteindelijk rijst de vraag of het volk wel klaar is voor een revolutie.
Verrassend genoeg stuitte het materiaal bij de première in december 1969 in de (Oost-)Berlijnse Staatsopera niet op verzet van de DDR-autoriteiten; de productie van Ruth Berghaus, Dessau's vrouw, was terughoudend in haar politieke statement. Toch behoorde Dessau's muziek tot de modernste en meest provocerende die destijds in de DDR was toegestaan. De eisen aan solisten, koor en orkest zijn kolossaal, een rijk uitgeruste slagwerksectie zorgt voor punch, en de componist maakt ook gebruik van opnames die in de zaal worden afgespeeld. Nergens in zijn oeuvre biedt Dessau een grotere verscheidenheid aan muzikale stijlen; van barok concerto grosso en romantische parodieën tot agitprop-muziek en moderne klanken, hij trekt alle registers open. Met zijn veelheid aan muzikale stijlen en zijn oproep om genoeg moed te verzamelen voor echte vrijheid, is Lanzelot de Oost-Duitse tegenhanger van het even ambitieuze "totaaltheater" Die Soldaten van Bernd Alois Zimmermann.
Lanzelot werd tijdens Dessau's leven slechts drie keer opgevoerd, daarna verdween het stuk van het toneel en er is nooit een opname van gemaakt. Pas vijftig jaar na de première durfden het Deutsches Nationaltheater en de Staatskapelle Weimar en het Theater Erfurt de uitdaging van deze opera opnieuw aan. Eind 2019 werd Lanzelot opgevoerd in Weimar in een productie van Peter Konwitschny en in een regie van Dominik Beykirch; helaas werd de geplande volgende opvoering in Erfurt gedwarsboomd door de COVID-19 pandemie. Deze bewerkte live-opname bewijst de kracht van Paul Dessau's muziek en boodschap, waardoor deze vandaag, drie decennia na het einde van de Koude Oorlog, nog steeds brandend actueel is.